Antibiyotik nedir ? Antibiyotik direnci nasıl oluşur ?

İnsan sağlığında büyük öneme sahip olan antibiyotik nedir ? Antibiyotikler kaç gruba ayrılır ? Hangi mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyonlara karşı kullanılır ? Antibiyotik direnci nasıl gelişir ? Antibiyotikler hakkında bilmeniz gereken her şey…

Antibiyotik Nedir ?

Antibiyotik, bakteri türü mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyon hastalıklarını tedavi etmek için kullanılan ve insan sağlığında büyük öneme sahip ilaçlardır. Kelime anlamı “hayata karşı” anlamını taşımaktadır. Bu ilaçlar, hastalığa neden olan bakterilerin çoğalmasını önleme ve yok etmede kullanılmaktadır.

Antibiyotik türleri

  • Tek Bakteri Türüne Karşı Etkili : Sadece kısıtlı sayıda bakteri türüne etki eden antibiyotik grubuna “ dar spektrumlu antibiyotikler ” denir. Hekiminiz, net olarak sizi hangi bakterinin hastalandırdığına emin olduğu zaman bu antibiyotikleri reçetelendirir. Bu grup antibiyotikler, diğer bakteri türlerine etki etmedikleri için, tedavilerde kullanılan en uygun ilaç grubudur.
  • Birçok Bakteri Türüne Karşı Etkili : Birden çok bakteri türüne etki eden antibiyotik grubuna “geniş spektrumlu antibiyotikler” denilmektedir. Hekiminizin, net olarak sizi hangi bakterinin hastalandırdığına emin olmadığı zaman ya da birden çok türde patojenin bulunması durumunda bu antibiyotikleri reçetelendirir. Bu grup antibiyotikler, diğer tür bakterileri de yok etme eğiliminde olmaktadır.

Antibiyotikler Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Antibiyotikler, sadece bakterilerin neden olduğu enfeksiyonlar için kullanılır, virüslerin neden olduğu enfeksiyonlarda kullanılmaz.
  • Antibiyotikler ateş düşürücü ilaç olarak kullanılmaz, sadece ateşe neden olan hastalığı tedavi ettiği için ateş düşmektedir.
  • Soğuk algınlığı, nezle, grip gibi çoğunlukla kendi kendine iyileşebilen hastalıklardır. Bu sorunlarda antibiyotikleri kullanmak yerine uygun olan ilacı hekiminize danışmalısınız.
  • Antibiyotiklerin ağrı kesici özelliği bulunmaz. Enfeksiyona bağlı ağrılar varsa eğer, enfeksiyonu tedavi ettiği için ağrılarınız geçecektir.
  • Antibiyotikler burun akıntısını, ve öksürüğü hafifletmez.
  • Antibiyotikler, grip ve soğuk algınlığının başkalarına bulaşmasına engel olmamaktadır.
  • Hekim önerisi olmadan antibiyotikler kullanılmaz. Kullandığımız zaman antibiyotiklerin etkisi olmayacağı gibi, yanlış kullanıldığı zaman ilaca karşı direnç gelişir.
  • Antibiyotiklere karşı direnç geliştiğinde, tedavi etmesini beklediğiniz enfeksiyonların tedavisinde bu antibiyotikler etkili olmamaktadır.
Antibiyotik direnci

Antibiyotik direnci nasıl oluşur ?

  • Bakteriyel enfeksiyonlara karşı üretilen antibiyotiklerin belirli bir dozda oluşturduğu etkinin aynı dozda tekrarlayan kullanımlarından sonra azalması durumudur.
  • Ya da aynı etkiyi oluşturabilmek için daha yüksek dozda kullanılmasının gerekliliğidir. Bu gibi durumlar ilaç etkisine karşı direnç gelişimi olarak tanımlanmaktadır.
  • Bu durum, etki mekanizması vücutta hastalık oluşturan patojenleri öldürmek veya baskılamak olan ilaçlara karşı direnç oluşturan patojenler içinde bahsedilir.
  • Direnç gelişimi, antibiyotiklerin keşif sürecinin ilk zamanlarından itibaren bilinmektedir.
  • Bakterilerde gelişen direnç gelişimi, sorumlu olan genlerin mutasyonlarla veya direnç genlerinin başka bakterilerden transfer edilmesiyle kazanılmaktadır.
Antibiyotik direnci

Antibiyotiklerin insan sağlığı için önemi

Antibiyotiklerin keşfedilmesi, insan sağlığı açısından önemli bir buluş olarak kabul edilmektedir. Bu ilaçların klinikte kullanılması enfeksiyon hastalıklarına bağlı ölüm oranlarını ciddi şekilde azaltmıştır. Penisilinin keşfiyle eş zamanlı olarak, bakterilerin bu ilaçlara karşı direnç kazanabileceği tespit edilmiştir.

Gerekli önlemlerin alınmaması durumunda mevcut ilaçların hastalıkların tedavisinde etkisini kaybedeceği belirtilmiştir. Antibiyotiklere karşı direnç kazanılması durumunda insanlığın antibiyotiklerin keşfedilmesinden önceki dönemlerde yaşanan sorunların tekrarlayacağı öngörülmüştür.

“İlk keşfedilen antibiyotiklerden birisi olan “penisilini” bulan Alexander Fleming, 1945 yılında Nobel ödülünü aldığı esnada yaptığı konuşmasında, direnç durumuna değinmiştir. Laboratuvar ortamında kullanılan bakterilerin, kendilerini öldürmeye yetmeyen dozlarda penisiline maruz kalmaları durumunda, penisilin direnci kazanacaklarını söylemiştir. Aynı durumun insan vücudunda da geçerli olduğunu belirtmiştir.”

Antibiyotik direncine karşı neler yapılmalıdır ?

Antibiyotik direnci, günümüzde ve gelecekte insanlığı ilgilendiren, çok önemli bir sağlık sorunudur. Teknolojinin gelişmesi ve ekonomik koşullarının yardımıyla kolay seyahat yapılabilir duruma geldik. Buna bağlı olarak, dünyanın herhangi bir bölgesinde ortaya çıkan bir sağlık sorunu, kısa süre içinde tüm dünyaya yayılır duruma gelmiştir.

İnsanlığı ilgilendiren sağlık sorunları için ulusal düzenlemeler ve çalışmalar yapılmalıdır. Yapılacak bu çalışmalar, dünya genelinde antibiyotik direncinin kontrol altına alınmasında önemli rol oynamaktadır. Başarıya ulaşmak için tüm ulusal programların aynı başarı seviyesine ulaşmaları gerekmektedir. Dünyanın herhangi bir bölgesinde görülen sorun, tüm dünyanın sorunudur.

Dünya Sağlık Örgütü tarafından yapılan çalışmalar

  • DSÖ Genel Kurulu 1998 yılında üye ülkelerin antibiyotik direncine karşı harekete geçmesi kararını almıştır.
  • DSÖ 2001 yılında antibiyotik direncinin sınırlandırılmasına yönelik Global Strateji ’si yayınlanmıştır.
  • DSÖ Genel Kurulu’nun 2005 yılı kararı ile,
  • Antibiyotik direncini sınırlama konusunda kaydedilen ilerlemenin yavaşlığına dikkat çekmiştir. Tüketicileri akılcı antibiyotik kullanımına çağırmıştır.
  • DSÖ halk sağlına yönelik tehdidin önemine dikkat çekmek adına 2011 Dünya Sağlık Gününün temasını antibiyotik direnci olarak belirlemiştir.
  • DSÖ direnç gelişimini durdurmak için tüm dünyayı bu konuyu düşünmeye davet etmiştir. Konuyla ilgili harekete geçmeye ve sorumluluk almaya çağırmıştır.

“Dünya Sağlık Örgütü, toplumları büyük tehlikelerin beklediği konusunda uyardığını ve antibiyotik direncinin artık küresel bir tehdit oluşturduğunu ilan etmiştir.”

Antibiyotik direnci üzerine DSÖ tarafından belirlenen program maddeleri

  • Konuyla ilgili ulusal programların hazırlanmasını.
  • Programa uyulmasını ve sivil toplum katılımının teşvik edilmesini.
  • Denetim ve laboratuvar kapasitelerinin artırılmasını.
  • Temel ve etkisi kanıtlanmış ilaçlara kesintisiz erişimin sağlanmasını.
  • Uygun hasta bakımıyla birlikte antibiyotiklerin akılcı kullanımlarının düzenlenmesini.
  • Veterinerlik, tarım ve hayvancılık, tekstil sektörü vb. kullanımları da dahil, akılcı kullanımlarının düzenlenmesini.
  • Enfeksiyon hastalıklarının gelişmesinin ve kontrol edilmesinin daha etkili hale getirilmesini.
  • Yeni ilaçların geliştirilmesine yönelik AR-GE çalışmalarını kapsayan ulusal ve uluslararası pek çok kurum için hareket planı içermektedir.
  • Organizasyon ve sivil toplumun koordinasyon ve işbirliğini gerektiren bir hareket planını içermektedir.
Antibiyotik Direnci

Antibiyotikler hakkında bilmemiz gerekenler

  • Bakterilerin sebep olduğu enfeksiyonların tedavisinde kullanılmaktadır.
  • Hastalığa neden olan bakterileri öldüren ve/veya üremesini durduran ilaçlardır.
  • Virüslerin neden olduğu enfeksiyonları tedavi etmemektedir.
  • Grip ve soğuk algınlığı gibi hastalıklarda antibiyotiğin yeri bulunmamaktadır.
  • Ateşi düşürmez, ağrıyı dindirmez.
  • Her antibiyotik her hastalıkta kullanılamaz.
  • Antibiyotiğin dozunun yetersiz veya aşırı olması, ilaca karşı dirence yol açmaktadır. Ayrıca doz aralıklarının uygunsuz olması da dirence yol açmaktadır.
  • Antibiyotiğe duyarlı bakteriler antibiyotiğe maruz kaldıklarında ölmektedir.
  • Antibiyotiğe dirençli bakteriler büyümeye ve çoğalmaya devam eder. Bu dirençli bakterilerin toplumda hızla yayılarak diğer insanlarda enfeksiyonlara neden olabilmektedir.
  • Bu ilaçların gereksiz ve yanlış kullanımını, antibiyotiklere karşı direnci arttırmaktadır.
  • Ciddi durumlarda antibiyotiklerin kullanımı yetersiz kalmaktadır.
  • Hızla artan antibiyotik direncinin günümüzde ve gelecekte antibiyotiklerin etkinliğini tehdit etmektedir.
  • Etkili antibiyotikler olmadan yoğun bakım, organ nakli, kanser kemoterapisi uygulanamaz.
  • Yeni doğan bebeklerin bakımı veya kalça ya da diz protezi ameliyatı gibi yaygın cerrahi işlemlerin uygulanması da mümkün olmamaktadır.
Antibiyotik direnci

Antibiyotik direnci Dünya’yı tehdit eden sağlık sorunudur

  • Dirençli bakterilerin neden olduğu enfeksiyon hastalıkları  dünyada insanlığı tehdit eden ciddi bir sağlık sorunu haline gelmiştir.
  • Bazı ülkelerde doğru antibiyotik tedavisinden yoksun olan insanların hayatlarını kaybetmektedir.
  • Uygunsuz kullanımdan kaynaklı antibiyotik direncinin her kıtada endişe yaratmaya devam etmektedir.
  • Antibiyotiklerin kullanımı kontrol altına alınmalıdır. Kolaylıkla tedavi edilebilecek bir enfeksiyon hastalığını bile, direnç nedeniyle ölümcül olabilecektir. Gelişen direnç nedeniyle insanlık antibiyotik öncesi çağa geri dönmek durumu ile karşılaşabilir.
  • Uygunsuz antibiyotik kullanımı sonucunda, dirençli bakteriler vücut florasına hakim olacaktır. Buna bağlı enfeksiyon durumunda, hastanede kalış süresinde ve hastalığa bağlı ölüm oranlarında artış olacaktır.
  • Antibiyotiklerin kullanımıyla ishal gibi yan etkilerin görülebilecektir.
  • Doktor önerisi ve eczacı danışmanlığı olmadan antibiyotikler kullanılmamalıdır. Sağlık uzmanlarının bilgisi dışında kullanılan antibiyotiklerin sonu, ölümlere varabilecek ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir.
  • Gereksiz kullanılan her ilaç gibi gereksiz antibiyotiklerin kullanılması da yan etkiler yaşatabilmektedir.

Siyanobakteri nedir ?

Kaynak: (1)