Alzheimer Hastalığı Nedir ? Tedavisi nasıl yapılır ?

Alzheimer hastalığı nedir ? Hastalığın belirtileri ve risk faktörleri nelerdir ? Alzheimer hastalığında uygulanan tedavi yöntemleri nelerdir ?

Alzheimer hastalığı dünyadaki tüm demans ( bunama ) vakalarının yaklaşık % 60’ını oluşturmaktadır. Demans ve alzheimer birbirine karıştırılan konular arasında yer alsa da ikisi aynı şey değildir. Alzheimer, demasa sebep olan en yaygın sorunlardan birisidir. Alzheimer, semptomları birkaç yıl içinde giderek kötüleşen ilerleyici bir nörodejeneratif hastalıktır. Alzheimer’ın belirtileri genellikle yavaş seyrederek, zamanla şiddetli belirtilere geçiş sağlamaktadır.

 Bazı ilaçlar demans semptomlarını daha da kötüleştirebilir. Alzheimer hastalığının semptomları ile diğer demans formları arasında çok fazla çakışma vardır. 65 yaşın üzerindeki Alzheimer hastalarında, genellikle başlangıçta daha belirgin motor bozukluk ile kendini gösteren vasküler demansın semptomlarını ve patolojisini gözlemlemekde yaygın olarak görülmektedir.

ALZHEİMER HASTALIĞI

ALZHEİMER HASTALIĞI NEDİR ?

Alzheimer genellikle ileri yaşlarda görülen bir hastalıktır. 65 yaşın üzerinde daha yaygın hale gelir. Bununla birlikte, demans gelişimi yaşlanmanın normal veya sağlıklı bir parçası görülmemektedir. Bu hastalık daha nadir durumlarda ise, 65 yaşın altındaki kişilerde meydana gelen vakaların yaklaşık % 5’i çok daha genç 30-40 yaş arası kişileride etkileyebilmektedir. Hastalığın aynı olmasına rağmen, erken başlangıçlı Alzheimer nedenleri genellikle “sporadik alzheimer” hastalığı olarak nitelendirilmektedir.

Hala tam olarak anlaşılmayan alzheimerın kesin nedenine bakılmaksızın, iki anahtar patolojik belirteç alzheimer için kullanılmaktadır. Amiloid plaklar ve karışıklıklar. Zamanla, bu anormal proteinler, beyinlerin genel bir büzülmesine, tıbbi terim olarak kortikal atrofiye yol açan nöronların ölümüne katkıda bulunmaktadır. Daha sonra alzheimer semptomlarının ilerlemesine ve semptomların başlamasından sonraki 9 yıl içinde hastanın ölüme neden olmaktadır.

Alzheimer Hastalığının Belirtileri

Alzheimer hastalığı ilerleyici bir nörodejeneratif hastalık olduğundan, semptomlar başlangıçta hafif gözlenmektedir. Birkaç yıl boyunca yavaş yavaş kötüleşmeye başlar. Hastalığın başlangıç zamanında tedaviye başlanması, hastalığın ilerleme şiddetini, hızını, ölüm zamanını, bireyler arasında önemli ölçüde değiştirmektedir.

Alzheimer hastalığında beyinde farklılıklar

Alzheimer hastalığının semptomları üç aşamaya ayrılabilir:

1. Erken Evre Belirtileri

  • En son yaşanan olayların unutulması, örneğin son zamanlarda yapılan bir konuşma veya olayı unutmanın yanı sıra tekrarlayan sorgulama ve konuşmalarda belirli kelimeleri seçememe durumları.
  • Ruh hali değişiklikleri ve davranış değişiklikleri, Bunlar artan kaygı ve karışıklık olarak ortaya çıkabilir.
  • Diğer bilişsel belirtiler, karar vermede artan zorluk ve bazı şeylerde daha tereddüt etmeyi içerebilir.

Eşyaları yanlış yerleştirmenin veya ara sıra unutmanın yaşlanmanın normal bir parçası olduğunu belirtmek önemlidir. Yanlız bu durumun rutin hale gelmesi genellikle bunama belirtisidir.

2. Orta Aşama Belirtileri:

  • Kendilerine yakın insanların isimlerini unutmaya ve sevdiklerinin yüzlerini unutmaya devam eden hafıza kaybının yaşanması.
  • Duygudurum değişiklikleri artan endişe, hayal kırıklığı ve tekrarlayan veya dürtüsel davranış belirtileri ile daha derinleşir.
  • Endişenin yanında depresif belirtiler, motivasyon kaybı dahil duygu durum bozukluklarının görülmesi,
  • Bazı durumlarda, sanrı ve halüsinasyon belirtilerinin oluşması,
  • Uykusuzluk ve rahatsız uyku düzenlerinin yaygın görülmesi,
  • Afazi ( dil-konuşma bozukluğu ) dahil motor güçlüklerin ortaya çıkması.

Bu aşamada, günlük yaşam aktiviteleri bozulur. Özellikle hastalık ilerledikçe, genellikle bir miktar bakım ve yardım gerekmektedir.

3. Geç Evre Belirtileri:

  • Yukarıdaki semptomların tümünün daha şiddetli hale gelmesi. Davranışsal, ruh hali, motor ve bilişsel sorunların yaşanması, hem hasta hem de bakıcı için artan sıkıntı durumları,
  • Bakıcılara yönelik şiddet durumlarının yaşanması ve hastaların sevdiklerini de içeren çevrelerindeki kişilerden şüphelenme durumları.
  • Beslenme sorunları nedeniyle, bazı hastalarda ciddi kilo kaybı yaşanması,
  • Motor problemleri kötüleştikçe, ciddi konuşma bozukluğu, kendini konumlandırmada zorluk, idrar ve bağırsak sorunları yaşanmaktadır.

Bu evrede, günlük yaşam aktiviteleri ciddi şekilde bozulabilmektedir. Hastalar genellikle tam zamanlı bakım ve yardıma ihtiyaç duymaktadır. Hastalar yaşamdan daha fazla çekilmeye başlar. Bunların devamında semptomlar ciddi boyut kazanarak sonunda ölüme yol açar. Genel olarak, ölüm ilk semptomların ortaya çıkmasından 3-9 yıl sonra gerçekleşmektedir.

Alzheimer hastalığında tedavi yöntemleri

Alzheimer Hastalığının Tedavisi Nasıl Yapılır ?

Şu anda alzheimer hastalığının tedavisi yoktur. Bununla birlikte, semptomları geçici olarak iyileştirebilen çeşitli ilaçlar vardır. Bu ilaçlar sadece bazı semptomların tedavisine yardımcı olarak durumu yönetir. Ancak hiçbiri altta yatan nedenleri ve patolojiyi tedavi etmez. Altta yatan kardiyovasküler hastalık ve risk faktörleri diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve kalp problemleri ilaçları kullanılarak değiştirilebilir.

  • Asetilkolinesteraz (AChE) İnhibitörleri: Anahtar bir nörotransmitter olan asetilkolin seviyelerinin alzheimer hastalığında azaldığı düşünülmektedir. 
  • AChE inhibitörleri: Asetilkolinin parçalanmasını önlemek için çalışır. Böylece beyindeki seviyeleri arttırır. Bunlar arasında rivastigmin ve donepezil içeren ilaçlar bulunmaktadır.
  • Glutamat İnhibitörleri: Memantin içeren ilaçlar gibi.
  • Bazı antidepresanlar: Örneğin SSRI’lar ve Antipsikotikler grubu risperidon içeren ilaçlar.

İlaç Dışı Yaklaşımlar

  • Bilişsel Rehabilitasyon – eğitimli bir terapist ve bakıcı ile birlikte, günlük görevleri yerine getirmek gibi kişisel hedeflere yavaşça ulaşılabilir
  • Bilişsel Stimülasyon – hafıza ve problem çözme becerilerini geliştirmeye yardımcı olabilecek sosyal / grup etkinliklerine katılmak
  • Anımsama – görsel yardımcılar (örneğin fotoğraflar) ve müzik kullanarak geçmişten gelen olaylar hakkında aktif olarak konuşmak. Bu ruh halini ve refahını artırabilir.
  • Geçmişten gelen müziklerin de unutulmuş anıları uyardığı, ruh halini ve davranışı (sakinleştirici etkisi) geliştirdiği gösterilmiştir. Aynı zamanda sosyal izolasyonu azalttı ve sosyal etkileşimi ve duyguların ifadesini teşvik etti.

İlaçlarda olduğu gibi; ilaçsız yaklaşımlarla kombinasyon halinde uygulanan tedavi kullanıldığı zaman, semptomlar geçici olarak düzeltilmektedir. Hastalık seyri giderek ilerlemeye devam edebilir.

Alternatif tedavi yöntemleri

  • Günlük almamız gereken besinler arasında yer alan “Omega-3” ile beslenmenin zihin sağlığını koruduğu bilinmektedir.
  • Odaklanma sorunlarında da kullanılan “Gingko biloba” içerikli gıda takviyeleri, hastalığın belirtileri azaltmada ve zihin sağlığını korumada kullanılmaktadır.
  • Kardiyovasküler hastalıkların risk faktörü olarak görülmesinden dolayı, “Statin” kullanımının hastalığın önlemesinde yardımcı olduğu tahmin edilmektedir.
  • Birçok hastalığa karşı kullanılan “Zerdeçal (Kurkumin)” bitkisinin üzerinde yapılan çalışmalarda, hastalığın belirtileri azaltmada yardımcı etkileri olduğu gözlenmiştir.
  • Genellikle psikolojik hastalıklarda kullanılan “Parlak Işık Terapisi” Alzheimer hastalığında da kullanılan bir tedavi yöntemidir.

Bu takviyelerin etkinliği henüz tam olarak kanıtlanmış değildir. Yanlız bu takviyelerin doğru şekilde kullanılması genellikle zarar vermez. Çoğu alternatif ilaçlarda olduğu gibi, detaylı yapılan çalışmaların çoğunda bu tür ilaçların sağlık koşullarının olumlu tedavisi üzerinde önemli derecede bir etkisi olduğu görülmemektedir. Alternatif ilaçlar göz önüne alındığında, hastalar ve bakıcılar alternatif ilaçlar lehine geleneksel ilaçlardan ve tedavilerden vazgeçmemelidir. Doğru tedavi yöntemi için öncelikle hekim tavsiyesi gözeterek bu takviyeler kullanılabilir.

Alzheimer Hastalığı Tanısı

Kısa süreli hafıza kaybı veya hafif demansın erken belirtileri gözden kaçabilir. Malesef alzheimer veya başka bir demans teşhisi için tek bir test yoktur. Doktorunuz semptomların bunamadan kaynaklanabileceğinden endişe duyuyorsa, sizi bir uzmana yönlendirebilir. Genellikle nörolog veya psikiyatrist tarafından değerlendirilmektedir. Bir nörolog demansın fiziksel belirtilerini değerlendirirken, bir psikiyatrist bilişsel semptomları değerlendirecektir. Bir nörolog ayrıca tanıyı dışlamak veya tanıyı doğrulamak için herhangi bir beyin patolojisini değerlendirmek için beynin BT veya MRI taramasını önerebilmektedir.

  • Bellek testinde, bilişsel yeteneği değerlendirmek için mini zihinsel durum incelemesi (MMSE) adı verilen standartlaştırılmış bir anket kullanılmıştır. 
  • Bu, 24’ten fazla bir puanın normal bilişsel yetenekleri gösterdiği 30 sorudan oluşan bir settir. 
  • Hafif bilişsel bozukluk genellikle 19-23 puan arasında,
  • Orta düzeyde bilişsel bozukluk 10-18 puan arasında,
  • Ciddi bilişsel bozukluk 9 puan veya daha düşükse düşünülür.
  •  Bununla birlikte, bu puanların eğitim düzeyi ve yaş için ayarlanması gerekmektedir.

MMSE anketinde, beyin taramaları ve diğer nedenlerin örneğin; ilaç etkileşimleri için kan testlerinin hariç tutulması ile birlikte, sonunda pozitif bir teşhis yapılabilir. Erken semptomların inceliği nedeniyle bu biraz zaman alabilmektedir. Bununla birlikte, hastalık ilerledikçe tanı daha kolay hale gelebilir.

Alzheimer Hastalığının Nedenleri

Alzheimer genetik formları ile ilişkili doğrudan neden olan üç gen vardır. APP, PSEN1 ve PSEN2 genleri. Bu genlerin hepsi amiloid işleme ve alzheimer hastalığının ana patolojik damgasını taşıyan beta-amiloid plakların üretimiyle ilgilidir. Bundan dolayı ailede bunama öyküsünün bulunması, ailenin gen havuzunda spesifik genetik değişimlerin olabileceğini ve alzheimer gelişme riskinin artmış olabileceğini düşündürebilir. Bu durumlarda genetik tarama ve genetik danışmanlık sunulabilir.

Alzheimer ile ilişkili ancak kanıtlanmamış birkaç risk faktörü geni vardır. Bu genlerin en yaygın olanı, APOE4 alellerinin kalıtımına bağlı olarak Alzheimer gelişme riskini 3-15 kat artıran APOE4 alelidir. Alzheimer hastalarının yaklaşık % 60’ında en az bir APOE4 aleli olduğu tahmin edilmektedir. APOE4 alellerinin diğer doğrudan neden olan genlerle veya diğer risk faktörleriyle birlikte bulunması hastalığın şiddetini ve ilerlemesini etkilemektedir. Diğer ilişkili genler arasında ABCA7 ve SORL1’e otozomal dominant değişimler (mutasyonlar) bulunmaktadır. Mikroglia ile ilgili TREM2’nin alelik varyasyonlarının da alzheimer hastalığı geliştirme riskinin 3 kat daha fazla olduğu düşünülmektedir. Alzheimer gelişme riski ile ilişkili diğer 20 gende birçok genetik değişiklikler vardır.

Alzheimer Hastalığında Risk Faktörleri

  • İlerleyen yaşa bağlı 80 yaşın üzerindeki 6 kişiden 1’inde bunama görülmektedir.
  • Buna bağlı olarak Alzheimer gelişme riski 65 yaşından sonra her 5 yılda bir iki katına çıkmaktadır.
  • Kafa yaralanması ve ağır kafa yaralanmaları yaşanması durumunda alzheimer oluşumuna etki etmektedir. 
  • Ayrıca, demans varken kafa travması yaşanması olması semptomları ve prognozu kötüleştirebilir.
  • Kardiyovasküler hastalıklar arasında yer alan yüksek tansiyon, yüksek kan kolesterol seviyeleri, hem vasküler demansın hem de alzheimerın oluşmasında etkilidir.
  • Ayrıca diyabet, sigara içme, obezite gibi kalp hastalıkları ile ilişkili yaşam tarzı alzheimer riskini etkilenmektedir.
  • Down sendromu bulunan kişilerde kromozom 21’in 3. bir kopyasına sahiptir. Ayrıca down sendromunun genetik temeli ayrıca beta-amiloid üreten APP geninin fazladan bir kopyasını taşır. APP geninin fazladan bir kopyasına sahip olmak, amiloidde % 50’lik bir artışa yol açar ve normal seviyelerde üretilir. Bu sebeple, Down sendromlu kişiler Alzheimer gelişme riski daha yüksektir.
  • Alzheimer oluşmasına etki edebilecek diğer yaygın risk faktörleri arasında yerleşik bir yaşam tarzı, işitme kaybı, stres ve tedavi edilmemiş depresyon bulunmaktadır.

TERİMLER VE ANLAMLARI

Nörodejeneratif hastalık: İnsan beynindeki nöronları etkileyen bir dizi sorunlar için kullanılan kapsayıcı bir terimdir. Hastalıklara örnek verecek olursak eğer: Alzheimer, parkinson, prion, motor nöron hastalıkları, huntington hastalıkları gibi.

Demans hastalığı: Kelime anlamı olarak, Latince zihin anlamına gelen “mens” kelimesinden türetilmiştir. Demans, zihnin yitirilmesi yani hafızayı, düşünmeyi ve sosyal işleri etkileyen bir dizi belirtileri kapsamaktadır. Demans tek bir hastalık olmamakla birlikte birçok türü bulunmaktadır.

Prognoz: bir hastalığın ilerleyişi hakkında tahmini ve iyileşme şansının olup olmadığı anlamında kullanılan tıbbi terimler arasında yer almaktadır.

Statinler: Lipit düşürücü bir ilaçlar grubunu oluşturan statinler, yüksek kan kolesterol düzeylerini kontrol altına almak için ve kardiyovasküler hastalık riski taşıyan kişilerde kolesterolu düşürmek için kullanılmaktadır.

Sporadik: Tıp terimleri arasında yer alan ve düzensiz olarak oluşan veya seyrek olarak görülen, geniş sahalara yayılmayan veya tek tük görülen anlamına gelmektedir.

Patolojik belirteç: Hastalık çalışması ve hastalık bilimi kelimelerin birleşirilmesi ile “hastalık bilimi” olarak kullanılan tıbbi terimdir.

Amiloid plaklar: Hastalığın belirlenmesinde beyinde oluşan tabakalar.

Kortikal atrofi: Hastalıkda klinik tanıyı destekleyen bulgular.

İLGİLİ YAZILARIMIZ